Эндокриндік жүйе
- организмнің реттеуші және біріктіруші жүйесі болып табылады да, оның ішкі ортасының тұрақтылығын (гомеостазын) қамтамасыз етеді.
- Құрамында эндокриндік бездерді, эндокринді емес мүшелердегі эндокринді жасушалардың жиынтығын, жеке орналасқан эндокринді жасушаларды ажыратады, сонымен қоса жүйеге гипоталамустың нейросекреторлық ядроларын және нейрогемальдық құрылымдарды да жатқызады.
- Жүйені құрайтын элементтер ішкі ортаға (тіндік сұйықтыққа, қанға, лимфаға, ликворға) гормондарды өндіріп шығарады, гормондар организмнің тіршілігінің гуморальдық деңгейдегі реттелуін жүргізеді.
Эндокриндік бездер (ішкі секреция бездері):
- жеке компактты өз бетімен жұмыс атқара алатын құрылымдар болып табылады;
- шығару өзектері болмайды;
- жақсы тамырланадыжәне көбінесефенестрленген капиллярлары болады (көбінесе қуысы кең болады — синусоидтар болып келеді және перикапиллярлық кеңістіктері өте ауқымды болады);
- бұларға эпифизді, гипофизді, қалқанша безін, қалқанша маңы безін, бүйрекүсті безін жатқызады.
Эндокринді емес мүшелердегі эндокринді жасушалалардың жиынтығы:
- басқа жүйелердің мүшелерінде кездеседі және бұл мүшелер ерекше қызметтерді атқаруға маманданған болып келеді (асқорыту, зәр шығару, репродукция және т.б.);
- құрылымдық құралуы бойынша эндокринді бездерге ұқсас болады;
- ұйқы безінде, аталық және аналық бездерде, бүйректе, жүректе, тимуста, плацентада болады (бұл мүшелердің эндокриндік құрылымдары жүйелік гистологияның тақырыптарға сәйкес тарауларында талданылады).
Жеке орналасқан эндокриндік жасушалар:
- мүшелердің жабу эпителийлерінде және олармен байланысты экзокринді бездерде орналасады;
- олардың жиынтығы организмнің дисперсті (диффузды) эндокринді жүйесін (ДЭЖ) құрайды.
Гипоталамустың нейросекреторлық ядролары — қанға өздерінің өндірген гормондарын бөліп отыратын нейрондардың жиынтығы болып анықталады, сондықтан оларды нейроэндокриндік (нейросекреторлық) жасушалар деп атайды.
Нейрогемальдық құрылымдар:
- өздері гормон түземейді, тек нейроэндокриндік жасушалардың гормондарының қорланатын және қанға бөлінетін жері болып қана қызмет атқаратын элементтер болады;
- құрамында нейроэндокриндік жасушалардың аксондарының аяққы бөлімдері болады және олар қанкапиллярларының қабырғасымен нейрогемальдық (аксовазальдық) синапстарды құрайды;
- оларға гипоталамустың және нейрогипофиздің орталық томпаймалары жатқызылады.
Гормондар:
- жоғары биологиялық белсенділігі бар заттар — олар аз мөлшерде ықпал жасай алады;
- ықпалын таңдап жүргізе алады, оған нысаналы жасушалардың цитоплазмасында немесе плазмолеммасында болатын гормондарға деген ерекше рецепторлардың болуы жағдай жасайды;
- химиялық тұрғыдан әртүрлі химиялық заттарға жатады: амионоқышқылдардың туындылары, стероидтар, биогенді аминдер
- бұл заттардың әсерлері нысаналы жасушаларға жасалынатын ықпалдың нәтижелері болып табылады:
- эндокриндік — басқа мүшелердің жасушаларына қан арқылы ықпал жасау (дистантты немесе алыстан);
- паракриндік — басқа типті жасушаларға сол тіннің немесе мүшенің шегінде әсер ету (жергілікті);
- аутокриндік — қасында орналасқан өзі типтес жасушаларға әсер ету (локальды).
Эндокриндік жүйеде орталық және шеткері бөліктерді ажыратады.